विदेशी मेलामा सहभागिता बढाउनसके निर्यात बढ्छ – अध्यक्ष सुरेन्द्र भाइ शाक्य (अन्तर्वार्ता)

मंसिर २८, २०७७ काठमाडौं – नेपालको निर्यात व्यापार र रोजगारी सिर्जनामा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्दै आएको नेपाली हस्तकला कोरोनाका कारण समस्यामा परेको छ । विश्वव्यापी कोरोनाका कारण हस्तकलाको निर्यात प्रभावित भएकोले हस्तकला व्यवसायीमा निराशा छाएको छ । करिब ७ खर्ब लगानी र व्यवसायी र कामदार गरी ११ लाखभन्दा बढी व्यक्ति संलग्न रहेको हस्तकला व्यवसाय पर्यटन व्यवसाय जत्तिकै प्रभावित भएको व्यवसायीले गुनासो गरेका छन् । नेपाल हस्तकला महासंघका निवर्तमान अध्यक्ष धर्मराज शाक्यका अनुसार वार्षिकरूपमा ६ अर्ब रुपैयाँ बराबरको हस्तकला निर्यात हुने गरेकोमा कोरोनाका कारण यसवर्ष निर्यात हृवात्तै घटेको छ । शाक्यका अनुसार प्रत्यक्ष निर्यात, अपत्यक्ष निर्यात र आन्तरिक खपत गरी वार्षिक करिब २० अर्ब हस्तकला कारोबार हुने गरेको थियो । तर कोरोनाका कारण आन्तरिक बजार पनि प्रायः ठप्प रहेको छ । स्वदेशी श्रम, सीप र कच्चा पदार्थमा आधारित नेपाली हस्तकला पुँजी, प्रविधि र दक्ष जनशक्ति अभावबीच गुज्रिँदै आएको छ । त्यस्तै, सरकारबाट सहयोग नहुँदा अन्तराष्ट्रिय बजारमा पर्याप्तमात्रामा प्रचारप्रसार हुन नसकेका कारण पनि अपेक्षाअनुसार निर्यात बढ्न नसकेको नेपाल हस्तकला महासंघका अध्यक्ष सुरेन्द्र भाइ शाक्यले बताउनुभएको छ ।

हस्तकला व्यवसायका समग्र समस्या समाधानका साथै कोरोनाले सिथिल भएको हस्तकलालाई पुनर्जीवन दिने उद्देश्यले नेपाल हस्तकला महासंघले समृद्धिका सम्भावना भन्ने नाराका साथ विभिन्न २५ बुँदे वार्षिक कार्यक्रमको घोषणा गर्ने भएको छ । महासंघले ४८ औं वार्षिकोत्सव तथा नवौं हस्तकला दिवसको अवसरमा आइतबार प्रवद्र्धनात्मक कार्यक्रमको घोषणा गर्न लागेको हो । यसै सन्दर्भमा नेपाल हस्तकला महासंघका अध्यक्ष सुरेन्द्र भाइ शाक्यसँग गरिएको कुराकानीः

अहिले हस्तकला व्यवसायको अवस्था कस्तो छ ?

विगतको तुलनामा अहिले कोरोनाका कारण हस्तकला व्यवसायमा धेरै असर परेको छ । हस्तकला व्यवसाय धेरै खस्किएकोले व्यवसायी अहिले निराश अवस्थामा छन्, कतिपय व्यवसायी फ्रस्ट्रेशनको अवस्थामा पुगेका छन् । अब हस्तकला व्यवसायको उत्थानका लागि कसरी जाने भन्ने विषयमा हामी छलफल गरिरहेका छौं । यस्तो अवस्थामा हस्तकला व्यवसायीलाई प्रोत्साहित गर्न सरकारले पनि केही सपोर्ट गरिदिए हुन्थ्यो ।

कोरोनाबीच पनि हस्तकलालाई निरन्तरता दिन के गर्दै हुनुहुन्छ ?

राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारमेला गर्ने तयारी भइरहेको छ । केही समयअघि कोरोनाबीच पनि चीनको संघाइमा पनि हस्तकला व्यापारमेला आयोजना भएको थियो । नेपाली व्यवसायीहरू १४ दिनसम्म क्वारेन्टाइनमा बसेर त्यो मेलामा सहभागी हुनुभएको थियो तर मेलाको कतिको उपलब्धिपूर्ण रहृयो भन्ने फिडब्याक भने आइसकेको छैन ।

व्यापारमेला कहिले हुँदैछ ?

काठमाडांैमा आगामी वैशाख महिनामा गर्ने तयारी छ तर विदेशमा व्यापार कोरोनाका कारण कहिले हुने भन्ने निश्चित भइसकेको छैन ।

कोरोनाबीच हस्तकला निर्यातको अवस्था चाँहि कस्तो छ ?

कोरोना लकडाउन र निषेधाज्ञको समयमा त लगभग निर्यात ठप्प थियो तर लकडाउन खुला भए पनिे निर्यातमा भने सुधार हुँदै गएको छ । अहिले भने १० प्र्रतिशत जति निर्यात रहेको छ । विस्तारै ३० प्रतिशतसम्म बढ्ला कि भन्ने आशा पलाएको छ । त्यसो त कोरोनाका कारण निर्यात लागत बढेकोले निर्यात बढ्न नसकेको हो । विगतमा २ सय रुपैयाँ लाग्ने सामानमा अहिले कार्गो कम्पनीले ६ सय रुपैयाँ लिने गरेकोले व्यवसायी मर्कामा परेका छन् । 

नेपाली बजारमा चाँहि हस्तकलाको कारोबार कस्तो छ ?

नेपाली बजारमा पनि खासै छैन । सरकारले स्वदेशी वस्तुको प्रयोगमा प्रोत्साहित गरेमा नेपाली बजारमा पनि हस्तकलाको खपत धेरै बढ्न सक्छ । स्वदेशी उत्पादनलाई प्रोत्साहित गर्ने सरकारको नीति त छ तर कार्यान्वयन भएको छैन । उपभोक्तामा पनि स्वदेशी उत्पादनप्रतिको मोह बढाउन सकियो भने स्वदेशमा पनि यसको माग बढ्दै जान सक्छ ।

महासंघले यसवर्षदेखि हस्तकला प्रवद्र्धनका लागि वार्षिक कार्यक्रम नै घोषणा गर्दै छ, यस्तो कार्यक्रमले हस्तकला प्रवद्र्धनका लागि कत्तिको सहयोग पुग्ला जस्तो लाग्छ ?

हस्तकला प्रवद्र्धनमा सरकारलाई पनि झकझक्याउने उद्देश्यका साथ यस्तो कार्यक्रम ल्याइएको हो, यसले केही न केही सपोर्ट हुन्छ भन्ने लागेको छ । हस्तकला दिवसको अवसरमा हस्तकलाका नयाँ नयाँ डिजाइनको प्रदर्शनी पनि गर्ने गरिएको छ । हामी वर्षैभरि देशव्यापीरूपमा सञ्चालन गर्ने गरी समृद्धिका सम्भावना भन्ने नाराका साथ विभिन्न २५ बुँदे कार्यक्रम घोषणा गर्दैछौं । ४८ औं वार्षिकोत्सव तथा नवौं हस्तकला दिवसको अवसरमा कोरोनाबाट सिथिल हस्तकला व्यवसायलाई पुनर्जीवन प्रदान गर्ने उद्देश्यका साथ वार्षिक कार्यक्रम तय गरिएको हो । कार्यक्रमअन्तर्गत प्रचारप्रसार र अनलाइन आर्थिक पत्रकारिता प्याकेज तयार गर्ने, त्रैमासिक बुलेटिन प्रकाशन गर्ने, जिल्ला तथा वस्तुगत संघलाई प्रचारात्मक प्रवद्र्धन गर्ने, समसामयिक विषयवस्तुमा वेभिनार तथा सेमिनार आयोजना गर्ने, महिला उद्यमी मेलामार्फत महिला उद्यमीलाई संगठित गर्दै जाने, आन्तरिक बजार प्रवद्र्धन गर्न त्रैमासिकरूपमा क्रेता बिक्रेता भेला आयोजना गर्ने रहेको छ । हस्तकलासँग इन्टेरियर डिजाइनिङ समायोजन गर्ने, मूर्तरूपमा डिजाइन तथा डिस्प्ले कक्ष तयार गर्ने, कलाकार परिचयपत्र प्रदान गर्ने, अर्र्धवार्षिक कला प्रदर्शनी आयोजना गर्ने, प्रोडक्टवाइज र प्रमोसनल सर्ट डकुमेन्टरी तयार गर्ने रहेको छ । त्यस्तै, बढीभन्दा बढी वस्तुगत संघ र जिल्ला संघलाई महासंघमा आबद्ध गरी ७ वटै प्रदेशमा महासंघको प“हुच विस्तार गर्ने, सदस्य संघको सुदृढीकरणका लागि आवश्यक पहल गर्ने, हस्तकला उद्योग व्यवसायको क्षेत्रमा विद्यमान नीतिगत तथा प्रक्रियागत समस्या समाधानका लागि सरकारलगायत सम्बन्धित निकायमा पैरवी गर्दै जाने, हस्तकलामैत्री निर्यातमुखी ऐन, कानुन नीति नियम तर्जुमा र समयसापेक्ष तथा परिमार्जनका लागि सरकारसँग पहल र पैरवी गर्ने, सार्क हस्तकला विकास केन्द्र सञ्चालनका लागि पहल गर्नेलगायत रहेका छन् ।

अपेक्षाअनुसार हस्तकलाको निर्यात बढ्न नसक्नुको कारण के होला ?

मुख्य कुरा त हस्तकला निर्यात बढाउन अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार मेलाको महŒवपूर्ण भूमिका हुन्छ तर बढी लागतका कारण सबै नेपाली व्यवसायीहरू अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारमेलामा भाग लिनसक्ने अवस्था छैन । स्टलभाडादेखि सबै खर्च व्यवसायीले नै व्यहोर्नुपर्ने हुन्छ । दुई जना व्यवसायी अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारमेला सहभागी हुन कम्तीमा पनि १० लाख रुपैयाँ लाग्छ, यसमा सरकारको सपोर्ट छैन । त्यसैले हस्तकलाको अपेक्षाअनुसार निर्यात बढ्न नसकेको हो । तर, विगतमा भने मेलामा जाने व्यवसायीको खर्च नेपाल सरकारले नै व्यहोर्ने गरेको थियो । अहिले केही सपोर्ट छैन । 

अन्य मुलुकको तुलनामा नेपाली हस्तकलाको लागत बढी पर्छ, अन्य मुलुकको हस्तकलासँग कसरी प्रतिस्पर्धा गरिरहनुभएको छ ?

हाम्रो हस्तकला हृयाण्डमेड भएकोले खासै प्रतिस्पर्धा छैन । हृयाण्डमेड भएकोले मेसिनबाट उत्पादित हस्तकला स्वाभाविकरूपमा केही महँगो नै हुन्छ, यस्तो कुरा हस्तकला मगाउने विदेशी क्रेतालाई पनि थाहा हुन्छ । हृयाण्डमेड भएकै कारण नेपाली हस्तकला अन्तर्राष्ट्रिय पहिचान कायम गर्न सफल भएको छ ।

नेपाली हस्तकलाको बढी माग चाँहि कहाँ छ ?

पहिले त युरोप अमेरिका, जापानतिर पनि नेपाली हस्तकलाकोे धेरै माग हुने गरेको थियो तर अहिले घटेको छ । अहिले धेरैजसो हस्तकला सामान छिमेकी मुलुक चीनमै जाने गरेको छ ।

हस्तकलाको प्रवद्र्धनका लागि हृयाण्डमेड र मेसिन मेड पनि हुनुपर्छ, नेपालमा मेसिनको पनि प्रयोग हुन थालेको छ कि ?

अहिलेसम्म मेसिनको प्रयोग भएको छैन । हातबाटै बनाउने गरिएको छ । मेसिनका लागि लागत बढी पर्छ, कालीगढ पनि धेरै चाहिन्छ । फेरि मेसिन मेड हस्तकला ह्याण्डमेड जस्तो राम्रो हुँदैन, तौल पनि घटी बढी हुनसक्छ । तथापी सानो सानो मेसिन चाहिँ नेपाली हस्तकलामा पनि प्रयोग हुनथालेको छ ।

हस्तकलाको कच्चा पदार्थ कत्तिको सहज छ ?

कुनै कच्चा पदार्थ सहज छ, कुनै छैन । काष्ठकलाका लागि काठहरू सहजरूपमा नपाइने, सुपथ मूल्यमा नपाइने समस्या छ भने ढुंगा आपूर्तिमा पनि समस्या हुने गरेको छ । आयातित कच्चा पदार्थमा धेरै कर तिर्नुपर्ने भएकोले लागत महँगो पर्न जाने समस्या छ । 

हस्तकलामा जनशक्तिको अवस्था के छ ?

दक्ष जनशक्तिको अभाव नै छ । यसमा पुस्तान्तरणको समस्या छ, हाम्रा छोरा नातिहरू हस्तकलाको काम नगर्ने भए । सीप अनुसारको सम्मान नपाएका कारण नयाँ पुस्तामा खासै आकर्षण छैन र पुस्तान्तरण पनि हुन सकेको छैन । यहाँ डाक्टर, पाइलट जस्तो कालीगढहरूले सम्मान पाउँदैनन् । तर, पनि पुस्तान्तरण र युवा आकर्षण बढाउन हामीले पहल गरिरहेका छौं ।

के पहल गर्नुभएको छ ?

हस्तकला महासंघले डिजाइन सेन्टरमार्फत हस्तकला तालिम प्रदान गर्दै आएको छ । हालसम्म हजारौंले तालिम लिइसकेका छन् । तर, यसमा हाम्रो एक्लो प्रयासलेमात्रै हुँदैन । सरकारको पनि सहयोग चाँहिन्छ । 

तालिम लिनेहरूले काम गरेका छ कि छैनन् ?

कुनै कुनैले गरेका छन्, ५० प्रतिशतले काम गरेका छन् । कतिपय भने हस्तकलाको तालिम लिए पनि अन्य व्यवसायमा जाने गरेका छन् ।

पुस्तान्तरणका लागि के गर्नुपर्ला ?

यसका लागि सरकारको पनि सहयोग चाहिन्छ । हस्तकला व्यवसायलाई सम्मानित व्यवसायका रुपमा स्थापित गराउनुपर्छ । 

सरकारबाट कस्तो सहयोगको अपेक्षा गर्नुभएको छ ?

हालसम्म हस्तकला नीति आएको छैन । महासंघले हस्तकला नीतिको मस्यौदा तयार गरी सरकारलाई बुझाएको धेरै वर्ष भइसक्यो तर सरकारले त्यत्तिकै दराजमा थन्क्याएर राखेको छ, कार्यान्वयनमा आउन सकेको छैन । अर्को कुरा हस्तकला व्यवसायमा दक्ष जनशक्रिको अभाव छ । दक्ष जनशक्ति उत्पादनमा जोड हस्तकलासम्वन्धि प्रशिक्षण केन्द्र स्थापना हुनुपर्छ । त्यस्तै, निर्यातलाई प्रोत्साहित गर्न निर्यात अनुदान रकम बढाउनुपर्छ । त्यसैगरी, राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारमेलामा बढीभन्दा बढी व्यवसायीलाई सहभागी गराउने सरकारबाट सहयोग भएमा स्वदेश तथा विदेशमा पनि नेपाली हस्तकलाको माग बढ्नेछ भने रोजगारी पनि सिर्जना हुनेछ । source:ehimalayatimes

गोसाईकुण्डको गहिराई र हाम्रो गति

विष्णु घर्ती ‘भनभनेली’-
२०७५ साल कार्तिक महिनामा अध्यागमन कार्यालय रसुवागढीमा सरुवा भई गएपछि रसुवा र वरपरको वातावरण, रहनसहन, आदि बारेमा जानकारी लिदैँ प्रत्यक्ष रुपमा अवलोकन, भ्रमण, अध्यन र अनुभव लिने जमर्को गरियो । यसका लागि साथीभाई, समय, मौसम, समन्वय, सम्पर्क आदि स्थापित हुदैँर गर्दै गइयो । रसुवाको मुख्य चिनारी तथा राष्ट्रकै प्रमुख गन्तव्य बनेको धार्मिक, पर्यटकीय तथा ऐतिहासिक स्थल गोसाईकुण्ड हो । यहाँ पुग्ने उत्कट इच्छा शुरुदेखि नै भएको थियो । प्रत्येक वर्ष जनैपुर्णिमाको दिन सार्वजनिक विदा हुने वर्षहरू यहाँको मेलाको प्रत्यक्ष प्रसारण टि.भी.हरूमा हुँदा नरोकेरै हर्ने गरिन्थ्यो र साेंचिन्थ्यो– ‘ओहो ! यस्तो स्थानमा कहिले र कसरी पुगिएला कि नपुगिएला ? वणमा लागेको जनैपूर्णिमा मेला १० दिनसम्म लाग्ने सूचना सर्वत्र फैलिएको थियो । यस यात्रामा अर्घाखाँची घर भएका बरिष्ठ अध्यागमन सहायक (ना.सु) गणेश भण्डारी र नुवाकोट घर भएका घट्टेखोलामा होटेल व्यवसाय गर्ने केदार न्यौपानेबिच जनैपुर्णिमाको पूर्वसन्ध्यामा नै गइपुग्ने सहमति बन्यो ।


रसुवागढीदेखिको रफ्तार
२७ गते विहान ७ पनि बजेको थिएन । कालो चिया पिएर कोठाबाट दुबै जना निस्कियौ र नजिकैको होटेल न्यौपानेकहाँ पुगियो । त्यहाँ फेरी चिया थप्ने काम भयो । घट्टेखोलाबाट एउटा कन्टेनरमा चढ्ने तयारी गर्दागर्दै बस पनि आइपुगेको देखियो र बसमा १ किलोमिटर अगाडि यहाँको मुख्य बजार अर्थात वडाको केन्द्र रहेको स्थान टिमुरेमा पुगियो । ४५ मिनटभन्दा बढी समय गाडी त्यहाँ रोकियो । १०० मिटर गुडेपछि प्रहरी चेकपोष्टमा धेरैबेर रोकिनु पर्र्यो । यस बेलामा अन्य गाडीलाई साइड दिने पर्याप्त ठाउँ थिएन । एक त अग्लो पहाड खोँचको साँघुरो बाटो, त्यसमा २ कि.मि.परसम्म एक साइडमा कन्टेनरहरूको पार्किङ्, अर्कोतर्फ वर्षातको लेदोसहितको पहिरो र हिजोदेखि रोकिएका कैलाश मानसरोबर जाने तिर्थ पर्यटकहरूका १०।१२ वटा लामा बसहरू क्रमशः हामीतर्फै आउँदै गरेको हुनाले करिब १.५ घण्टा त्यहाँ कुर्नुपर्ने बाध्यता आयो । कुर्नुको विकल्प केही पनि थिएन । टिमुरेदेखि स्याफ्रुबेशीसम्मको अधिकांश ठाउँमा पहिरो गएको थियो । केही मात्रामा डोजरले पञ्छाएर बनाएको पहिरो मात्र नभएर लेदो माटो समेत बगिरहेको तथा प्राय बाटोहरू रोपाईं गर्न तयार पारेको खेतको गरासरह थिए । भार्खुसम्म त्यसै बसमा गइयो । भार्खु पनि सानो भार्खु, ठूलो भार्खु वा भार्खुको विचमा कहाँ झरेर उकालो लाग्ने भन्ने हामीलाई थाहा नै थिएन । गाडी स्टाफले बताइदिए अनुसार ठूलो भार्खुको पल्लो छेउमा झरियो । धेरै वर्षपश्चात मेरो लागि लामो दुरीको पैदल यात्रा हँुदै थियो । अबको यात्रा जङ्गलकोर पैदल हुने वाला थियो । त्यतिबेला ०९ः१५ बजेको थियो । विहान चिया मात्रै पिएर निस्केका थियौँ । त्यसैले खाना खाने कुरामा सहमत भए पनि कुनै होटल वा घर नभएकोले यत्तिकै उकालो लागियो । सबैले आ–आफ्नै घरमा अब हामी पैदल यात्रामा लाग्यौ, अब मोवाइलले काम नगर्न सक्छ भन्ने खबर दिइयो ।


भार्खुदेखिको पैदल भ्रमण


४।५ सय मिटर हिडेपछि उकालो शुरु भयो । बस्तीहरू बिस्तारै छाडिदै गएका थिए । विभिन्न खालका रुख पातहरूले हामीलाई स्वागत गरिरहेका थिए । चराका चिरबिरहरूले मधुर सङ्गिगत दिइरहेका थिए । पारिपट्टि छङ्छङ् गर्ने अग्ला अग्ला छाँगा, छहराहरूको पुछारमा गडगडाई रहेको भोटेकोशी र त्रिशुलीकोआवाज पनि मिसिइरहेकोथियो । विभिन्न किसिमका झाँडी हुनाले हिड्दा शरीरमा सिधा घाम परको थिएन तर जति उकालो चढ्दै गयो उति शरीरमा तापक्रम बढिरहेको थियो । पसिनाका थोपा निस्किरहेका थिए । कुर्चीहरूमा बसेको, गाडीमा यात्रा गरिरहेको र ताजा खानाहरू नखाएको जिउ विस्तारै गल्दै गहिरहेको थियो । सानोमा वा आफ्नो जन्म गाउँघरमा धेरै उकाला ओरालाहरू भारि बोकेरै गरिरहेको सम्झना ताजा बनेर आयो । मोबाईलबाट हिँड्दै गरेको साथीहरूको र सेल्फीसहितको फोटो खिचेँ ।

२०५० सालको आसपाससम्म क्यामराबाट फोटो खिचेर सदरमुकाममा लगि धुलाएपछि बल्ल हेर्न पाईन्थ्यो । महिनौ कुर्नुपथ्र्याे । त्यस बेला गाउँमा एउटा क्यामरा भेट्न सात गाउँ चहार्दा बल्ल पाइन्थ्यो । केही अगाडि बढेर मैले एउटा थााँक्रो फेला पारी भाँचभुच पारेर समाई टेक्दै हिड्न थालेँ । बाटोका २।४ घुम्ती हिँडेपछि एकजना दाई माथिबाट फर्कदै हुनुहँुदोरहेछ । हाम्रो आग्रहमा उहाँले छेउँमै रहेको झ्याङ्बाट हामी तिन जनालाई लौरो बनाइदिनु भयो । लौराहरू बनाइदिने दाइलाई धन्यवाद दिइयो । ‘केही अगाडि आमा छोरा गैरहेका छन्, भेट्टाउनुहुन्छ, बाटामा अरु साथीहरू पनि फेला पर्लान्’ भन्दै ति दाईले हामीलाई हौसला दिँदै फटाफट तलतिर झरे । गाई, गोरुका पाइलाहरू तथा गोबर देखिए तापनि यसबेला बाटोमा सुनसानको सघनता अझ बढ्दै थियो । नयाँ तथा घना जङ्गलको बाटो हुनाले डरलाग्दो थियो । कतै पानी पाइएमा पिउन हुन्थ्यो भन्ने पनि लागेको थियो । आधा घण्टाभन्दा बढी हिडेपछि सदरमुकाम धुञ्चेप्रष्टै रुपमा देखियो । त्यहाँ देउरालीजस्तो ढुङ्गाका २ वटा साना साना गुम्बा थिए । त्यहिँनेर सदरमुकामसहितको सुन्दर दृश्य हेलिकप्टरबाट देखेझैँ देखिन्थ्यो । त्यस सुन्दर विम्वलाई आँखामा सजाउँदै मोबाइल क्यामराबाट आलोपालो गर्दै कैद गर्दै छोटो बिश्रामजस्तै लिएर अगाडि बढ्यौँ । यहाँबाट अगाडि बढ्दै जाँदा वरिपरि देख्न सकिने हुनालेअलि असहजजस्तो लाग्नलाई कम भयो ।


पसिना र पानीको प्यास

पसिनाका धारा लगाउँदै पाइला चाल्दै थियौँ । भित्रि कपडाहरू पसिनाले निथ्रुक्कै भिजिसकेका थिए । वारिपारीको मनमोहक दृश्य र हिडाईको उद्देश्य साथीभाईको कुराको प्रसङ्ग आदिले दुःखकष्टका कुरा ओझेलमा परेका थिए । डाँडैडाँड हिड्दै गयौँ । केही माथी पुगेपछि बाटोको दायाँ बाँया बदेलले आफ्नो आहाराको लागि भर्खरैखन्ने गरेको देखियो । बारी जोतेझैँ धुलीराम पारेको थियो । त्यो बेलामा बदेलले मान्छेलाई भेट्यायो भने तुरुन्तै आक्रमण गर्छ भनेपछि त अझ डर, त्रास बढ्दै गयो । त्यहाँको बाटो कतै उकालो त कतै तुरपाई (तेरपाए, तेर्साे) थियो । हिड्दै जाँदा पानीको प्यास तिब्र हुँदै गयो । एक डेढ घण्टा हिडेपछि चौपारीजस्तो विश्राम स्थल देखियो । त्यही ठाउँमा मेरो साथमा भएको चक्लेट र चाइनिज केक पनि बाँडीचुडी खायौँ । गणेश र मैले पसिनाले भिजेको टिसर्टहरू शरीरबाट काडेर अर्को फेरियो । भिजेका कपडा आफ्नै झोलामाथी झुन्ड्याएर हिड्यौँ । दुई साढे दई घण्टा जति निस्किदै गएपछि पानी बगेकोएउटा खोल्सा फेला प¥यो । त्यहाँ झोलाहरू राखेर गणेशजीले बोकेको थर्मसमा पानी थाप्दै खाँदै गरियो । चार, पाँच थर्मस पानी मैले खाएँ होला । पानी अत्यनतैचिसो थियो । मनतातो चिया पिएजसरी झुरुप झुरुप पानी पिइयो । चिसो भएकोले कलकल गरी लगातार खान सकिएन । पानीको महत्त्व यसबेला बल्ल अनुभव गरियो । धेरै तल देखिने गाउँ बस्तीहरूमा लगेका पाइपहरू काटिएका र चुडिएका अवस्थामा देखिन्थे । बँदेलले खनेका स्थानहरू धेरैपटक फेला परेका थिए । यो स्थान खोपाङ्गको भिरको धुरी वा शिर थियो । हामीलाई भोक वा प्यास र थकाई लाग्दा धुञ्चेका होटल र मिनि गोसाईकुण्डको हिमालयन स्प्रिङ्ग वाटरले गिज्याईरहेका थिए । मान्छे अचम्मको जात, खान पाए भनेखानापछि पनि तुरुन्तै खाना र नपाएपछि जति समय पनि खटाउन सक्ने अचम्मको र ज्याद्रो पनि हुनेरहेछ ।

पानीको प्यास मेटेपछि उकालो लागियो । दिनको १२ बज्ने तरखर हुन थाल्यो । बाटो नजिकमा कतै पनि होटल, गाउँ बस्ती, बस्तुभाउ, मान्छे केही पनि फेला परेनन्। कतै ठूलाठूला रुखहरू त कतै स–साना झाँडीहरू फेला परे । आधा घण्टा जति अगाडि बढेपछि कतै गोठालाको जस्तो आवाज सुनियो । खुट्टा अझ लम्किदै गए । धेरै पर धुवाँ पुत्ताइरहेको पनि देखियो । एउटा ठूलो पलाष्टिकको टनेल जस्तो पनि देखियो । केदारजी अगाडि फटाफट लाग्नु भयो । ल ल आउनु है सरहरू । अब होटल, घर आयो, विस्तारै आउनुस्भन्दै लम्किनु भयो । नभन्दै त्यही टहरो भित्र एउटा होटल देखियो । यही गोसाईकुण्ड मेलाका लागि तयार पारिएको अस्थायी होटल रहेछ त्यो । यसलाई थर्पु भनिन्छ रसुवामा । यो थर्पु नं. २१ रहेछ । घट्टेखोलादेखि गोसाईकुण्डसम्म यस्तै ९५ वटा थर्पु रहेछन् । हाम्रा गाउँघरमा घरभन्दा परपर रहेका बारीमा मकै खान आउने बादरलाई धपाउन बनाइएका सानो कटेरो (खरको छाप्रो) लाई थर्कु भनिन्थ्यो । त्यहाँ एउटा कुकुर र एउटा मान्छेको डिउटी घरका सदस्यबाट आलोपालो हुने गर्दथ्यो । अर्कोतिर अहिलेको व्यवसायिक कृषि उत्पादन गर्ने तरिका टनेल पनि छ । यही टनेलकैशैलीमा लामा लामा प्लाष्टिकका छाना भएका टहराहरूलाई थर्पु भनिनेरहेछ । त्यसको अगाडिपट्टि पकाउने खाने थोरै ठाउँ र पछाडिपट्टि खुला कभर्ड हलझैँ कतै ६०।७० जना त कतै सय डेढसय जना सुत्न र बस्न मिल्ने खालका हुँदारहेछन्।

धिम्साको थर्पु र थकाई

थर्पु नं. २१ भेट्दा हामीलाई भोक, थकाई, तिर्खा, अत्यास आदि सबै २० को १९ मात्र हैन, १ मै झरेझैँ भयो । यस ठाउँलाई धिम्सा भनिदोरहेछ । ठूलोभन्दा ठूलो सास फेर्दै अस्थायी काठको बेञ्चमा बसियो । आँखाहरू खानेकुरा र त्यहाँ भएका सबै चिजबिजहरूमा हावासरि फैलिए । शुरुमा मनतातो पानी खाइयो । उसिनेको आलु देखेपछि आफैले झिकेर खाईयो । सेलरोटी पनि खान थालियो । मटर तरकारी साउजीले तातो बनाई तयार पार्दै हुनुहुन्थ्यो । त्यो पनि थपी थपी २।२ प्लेट खाइयो । यतिबेला १ बज्नै आँटेको थियो । त्यहिनेर धुञ्चेबाट आउने बाटो जोडिने रहेछ । उताबाट आएका तिर्थयात्रुहरूलाई कतिखेर धुञ्चेबाट हिड्नुभयो भनी सोध्दा २ देखि ६ घण्टा समय लागेको बताउनु भयो । उताबाट आउने बाटोअत्यन्तै चालु अवस्थाको हो भन्ने लाग्दथ्यो । हामी त्यहाँ बस्दा, खादाकै समयमा थुप्रै मान्छेहरू माथि निस्कने र तल झर्नेहरू त्यहीँ थर्पुकै अगाडि बस्नका लागि बनाइएको ठाउँमा एकै छिन बसेर सुस्ताउने पनि गर्थे र धुञ्चेतिरै लाग्दथे । यतातिर केही महंगो हुनुएक प्रकारले स्वभाविक पनि हो तर व्यापारीहरूले मौका मिलाएर तोकिएको दरमा थपथाप गर्न नचुकेको अवस्था पनि ३ दिनको यात्रामा प्रसस्तै अनुभव गर्ने सुअवसर मिल्यो । यो जनैपूर्णिमा विशेष गोसाईकुण्ड मेला व्यबस्थापन समितिले जिल्लास्तरमै एउटै दररेट तोकिदिएको थियो । त्यो दररेटको कुनै वास्ता गरेका छैनन्भन्ने कुरा अरु यात्रुहरूले पनि भन्ने गरेको सुनियो । मौसम र वातावरण हेर्दा पानी पर्छ भन्ने लागेर आफु जोगिन र आफ्ना झिटिझाम्टी जोगाउन भन्दै प्लाष्टिक १ पिस किन्नु भयो गणेशले । त्यो प्लाष्टिकको धोक्रोलाई टाउको र हात मात्र छिर्ने ३ ओटा प्वाल पार्न लगाई रु. १००। मा किनेर झोलामा राख्नुभयो । माथिमाथि जाँदा कतैकतै सिमसिम त कतै सानोसानो पानी प¥यो। छाता ओड्ने काम पनि गरियो ।

धिम्सामा अवस्थित उक्त थर्पु नं. २१ बाट हामी हिड्यौँ । ५०।७० मिटर मास्थिर निस्कदा थर्पुका थर्पु १०।१२ वटा एकै स्थानमा रहेछन्। रोजिरोजि अर्थात आफुलाई मन लागेको चिज, बस्तु खान र किन्न पाईनेरहेछ । २१ नं. भन्दा अझ व्यवस्थित ढङ्गले बनाइएको पाईयो । वल्लो पल्लो थर्पुहरूका साहु साहुनीहरूले ‘आउनुस् दाई, अंकल ! एकछिन बसेर चिया, खाजा खाएर जानुस्। थकाई मार्नुस्। अलि माथी जान समय लाग्छ ।’ यस्तै भन्दै सबैले आ–आफ्नो पसलमा आउन आग्रह र अनुनय विनय गर्दै थिए । यो चाला देख्दा रसुवाको स्थान नभएर कुनै बसपार्क वा काठमाडौँ रिङ्रोडमा सहचालकहरूले यात्रुहरू बोलाए झैं लाग्दथ्यो । रमाइलो पनि लाग्यो । हामीले भर्खरै खाइयो, पिइयो र आराम पनि गरियो । ‘अहिलेलाई उकालो लागियो, आउँदा वा फर्कदा बसौँला, खाउँला, पिउँला है बैनी, दिदी, भाई, दाइहरू’ यस्तै भन्दै अगाडि लम्कियो । केही मास्थिर जाँदै गर्दा बाटो कै छेउँमा रहेको धाराको पानी पनि खाइयो र उकालो लागियो । उकालोमा हिड्न नसक्नेहरूका लागि घोडाहरूको पनि व्यवस्था भएको कुरा देखियो । प्रत्येक स्टेसनका थर्पुकै छेउछाउमा घोडाहरू बाँधिएका थिए र हामीलाई चढेर जानुस् पनि भनिन्थ्यो । त्यसपछिको अर्को थर्पुमा मसरुमको सुप खाइयो । यो थर्पु काठमाडौको व्यापारीले राखेको थाहा भयो ।

फर्कने यात्रीहरू कसैले ‘जय सम्भो त कसैले जय भोलेनाथ’ आदि भन्दै हिडेको पाउँदा मन अझ पुलकित हुँदै आयो। जवाफमा जे भने उनीहरूले त्यहि भन्दै बोल्ने बहाना हामीले र अरुलेपनि गर्दारहेछन्। उनीहरूसँग ‘अगाडिको बाटो कस्तो छ ? आज कहाँबाट आउनु भयो । तपाईहरू कुन गाउँ वा जिल्लादेखि आउनु भएको हो । यस्तै जबाफ सवालहरू हिड्दा हिड्दै धेरै ठाउँमा गरियो र अरुले गरेको पनि सुनियो, देखियो । गोसाईकुण्ड सम्बन्धी ब्रोसरहरू मैले खल्तिबाट पटक पटक निकाल्दै अब यो ठाउँ आउँछ, पुग्न यति समय लाग्छ । त्यो ठाउँ यति उचाईमा छ भन्ने जानकारी दिन्थे र उहाँहरूले तानेर हेर्ने पनि गर्नुहुन्थ्यो । यात्रुहरूले बाटो खाली थिएन । भार्खुदेखि धिम्सासम्मको सुनसानको लामो यात्रापछि यस्तो वातावरण पाउँदा गद्गद भएको महसुश तिनै जनालाई भएको थियो ।

विनाबारीको चन्दनबारी

हामीहरू अब चन्दनबारीको नजिकतर्फ पुग्दै थियौँ । धिम्सादेखि चन्दनबारी पुग्न एक घण्टाको बाटो उल्लेख गरिए तापनि हामीलाई डेढ घण्टाजसो लाग्यो । साना साना १२।१४ वर्षका भाईहरूले घोडा डो¥याउँदै त कतै चढ्दै पनि झरेको देखिन्थ्यो । ‘ल ल ! घोडा आयो, साइड लाग्नुस्, कुनापट्टितिर बस्नुहोला ।’ भन्दै टकटक हिड्दथे । उक्त स्थान केही मात्रामा (बसेको) समथर परेको ठाउँ रहेछ । यहाँ जङ्गली राता राता च्याउहरू पनि सुकाएर, फ्राई गरेर, राम्रा बनाएर राखेको देख्दा खाउँखाउँ लाग्ने हुन्थ्यो । हामीलाई निम्ता दिने थर्पुहरू थुप्रै भेटिए त्यहाँ पनि । चन्दनबारीमा हामी धेरै समय रोकिएनौँ । त्यहाँ रहेको दुग्ध विकास संस्थानको उद्योग पनि अवलोकन गरियो । एउटा गुम्बा पनि बाटोको साईडमा रहेछ । सरकारी तथा गैरसरकारी तबरबाट स्वास्थ्य शिविर पनि राखिएको थियो । त्यहाँको सल्लाह, प्रेसर जाँच र केही औषधी पनि लिएर अगाडि बढियो । त्यहाँका बारीमा झारपात मात्र उम्रिएको देखिन्थ्यो । खेतिपाति कमै थियो । कुनै समयमा प्रशस्तै मात्रामा चन्दनको बिरुवा, रुख तथा बारीभरि नै चन्दन भएकाले चन्दनबारी नामकरण भए होला भन्ने आँकलन र सामान्य चर्चा समेत गरियो । यहाँबाट उकालो शुरु हुने स्थानको दायाँपट्टीको होटल अगाडिको बार्दलीमा चौरी गाई र बाच्छाको छालालाई दुरुस्तै बनाएर सजाएको अत्यन्तै राम्रो देखियो । बाटो ठाडै उकालो नभएर तेरपाए थियो । अबको १ घण्टामा चोलाङ्पाटी पुग्ने ब्रोसरले बताईरहेको थियो । त्यहाँ नपुग्दै बिचमा एउटा थर्पुमा चिया पिउनका लागि बसियो । सिमसिम पानी पनि परिरहेको थियो । रोटी पनि पकाउदै थिए थर्पुका भाईहरू । पकाउँदै गरेको देख्दा रहर लाग्यो र मैले मागेर खाएँ । सेलजस्तो देखिएको मालपुवा राम्रै लाग्यो । यहाँका स्थानीय लोग्ने मान्छे प्रायको साथमा खुकुरी हुने गर्दछ । त्यो काम लाग्ने वस्तु र स्वयम्को अङ्गरक्षक पनि हो। बनजङ्गलमा हिड्दा वन्यजन्तुबाट बच्न यसको सहारा जरुरी हुँदोरहेछ । खुकुरी भिरेको दाइलाई मूल्य कतिहोला भनि सोध्दा सात हजार पर्ने कुरा बताए र अर्को कुरा तपाइँहरूले यसरी भिरेर हिड्न पनि पाईदैन भनिदिए । हो र ? भनि सोध्यौँ । हो, यसलाई बोक्न यहिँको बासिन्दा हुनु पर्दछ भन्ने उनको तर्क थियो । हामीलाई विस्वास पनि लाग्यो ।

चोलाङ्पाटी

केहिबेरपछि तर्छो बाटो विस्तारै हिडिँयो । चोलाङ्पाटी पुग्नलाई अत्यन्तै सजिलो लाग्यो । उकालो एकदमै कम रहेछ । पुग्ने बेलामा थोरै सल्लेरीको वन देखियो । सल्ला र अन्य रुखका मुढाहरू जताततै अलपत्र भई कुहिरहेका थिए । सिढियुक्त बाटो बनाउँन पनि तिनै मुढालाई तेर्साइएको थियो । चौरी गाईहरू पनि यत्रतत्र चरिरहेका थिए । उकालोपछि आउनै थालेको तेर्पाए बाटोको मोडमै घोडाको घण्टी बजेको र गटट्ट हिडेको आबाज नजिकै सुनियो । कुनापट्टिबाट घोडामा चढेका मान्छेहरू घोडासहित कुदिरहेका थिए । हामी ढिकपट्टि लाग्नै प¥यो । बाटो चिप्लो र खाल्डा खुल्डी थियो । केही मिटर अगाडि बढिसकेपछि एक यात्रुलेगणेशजीसँग स्वेच्छाले आफ्नो बलिया खालको लौरो गणेशसँग साटे । चोलाङ्पाटीको बजारको शुरुमै भएको थर्पुमा ताजा साना–साना स्याउ राखेको देखेपछि मन लोभिएजस्तो लागेर सोधियो मूल्यभन्दा पनि कहाँका हुन भनेर । स्थानीय हुन्भन्ने थाहा पाऐपिछ किनियो र चपाउँदै हिडियो । भोक, तिर्खा थकाईको दर बढिरहेकै थियो । त्यसैले स्याउको दरभाउमा खासै बार्गेनिङ्ग चलेन ।

चोलाङ्पाटी राम्रै रहेछ । दायाँ बायाँ नै पसलहरू लस्करै मिलेर बसेका झैं थिए । समथर परेको ठाउँमा नेपाली सेनाको स्वास्थ्य शिविर पनि चलेको थियो। त्यहाँका होटलहरूबाट सशुल्क रुपमा खान बस्नका लागि आमन्त्रण भइरहेकै थियो । चोलाङ्पाटीमा कुनै खालको पाटी देख्न भने पाइएन । त्यो ऐतिहासिक पाटी बाटोको साइडमा नभएर कतै रहेको पनि होला अथवा जिर्ण अबस्थामा पनि हुन सक्छ वा त्यसै पाटीको ठाउँमा कुनै नं.को थर्पु पनि तयार भएको होला । अर्कोतिर कुनै राजनैतिक पार्टीको संकेत र कुराकानी पनि भएको पाइएन । बाह्रखरी पढ्दाताकाका काठका पाटीहरू आजभोलि पाइने त झन्कुरै पो भएन । जताततै जनैपूर्णिमा मेलाको व्यानरहरू देखिन्थे । यहाँबाट धेरै माथि एउटा लामो थर्पु देखिन्थ्यो । त्यहाँ पुगेर चिया नास्ता थप्ने सहमति भएकोले यहाँ कतैपनि बसिएन । अलि उकालो, जङ्गलको बाटो, ढुङ्गा र भललेखोलेको हुनाले केहि अप्ठ्यारो बाटो थियो। करिब ५ बजेको थियोहोला । लौरीबिनायकसम्म पुग्ने लक्ष्य र आँटले हिडिएको भए तापनि शरीरले मानिरहेको थिएन । कदम चाल्ने रफ्तार अत्यन्तै कम भएको थियो । लगातार ५ मिनेट हिड्नलाई पनि अति धौधौ भईरहेको थियो । आफ्नै एकजोर कपडा भएका झोला मात्र होइन जिउ पनी भारी भइरहेको थियो । पाँच सात मिनेट हिड्दै उभ्भिदै दारी (चिउडो) लाई आफैले टेकेको लौरोमा अड्याउँदै अगाडि लम्किदै गरेका थियौ। बाटाको भित्तापट्टि, कुनापट्टि आड लाग्ने जस्तो ढुङ्गा भेटिएमा यस्सो अडेस लागेर आराम पनि गरिन्थ्यो । बेलुकापखको समय बाक्लिदै थियो । बस्तुभाउहरू गोठतिर जाँदै थिए । कोही ओरालो झर्दै थिए । हामीजस्तै थकानबाट हार खाएपछि कोही यात्रुहरू घोडा चढेरै माथिमाथि जाँदै थिए । चोलाङ्पाटीबाट डेढ घण्टामा लौरीविनायकसम्म पुग्न हामीलाई झण्डै २ घण्टा बढी नै लाग्यो । खुट्टाहरू धेरै नै गलेजस्ता भएको र हिड्न खोज्दा थरथर काम्ने पनि भएका थिए । लौरोलाई बलियो गरि समाउँदा हातका औँलाका भित्रि भागहरू राताराता भइरहेका थिए । लौरोले हामीलाई धेरै मात्रामा सघाउँ पु¥याएको थियो । यता आउने जो कोहीसँग पनि लौरो अनिवार्य हुनै पर्ने रहेछ । नभए त हिड्नै नसकिने रहेछ । घट्टेखोलादेखि मध्य देउरालीसम्मका थर्पुहरूमा एउटा लौरोलाई २० देखि ३०।४० रुपैयासम्ममा बिक्री गरिएको पाइयो । टाढाबाट आउने कसैले आफैले ट्रेकिङ्लठ्ठी पनि प्रयोग गरेकै पाईन्थे ।

तलैबाट देखिएको लामो थर्पु बल्ल आइपुग्यो । झोला र ज्यान बिसाइयो । लामो सुस्केरा आफै आयो । त्यहाँ बसेर चिया खाने भनिए पनि शुरुमा पानी पिइयो । चियासँग बिस्कुट पनि खाइयो । मैलेत एउटा जुस पनि थपेँ । आफुलाई निकै नै कमजोरजस्तो महसुस भएर आयो । खाली जग्गा वा चौर बढी मात्रामा देखिन्थ्यो । जति माथि गयो उति नाङ्गा डाँडाहरू हुने त हुन् । एकछिनको हिडाईपछि एउटा सानो घुम्ती र चौपारीजस्तो ठाउँ फेला प¥योर बसियो । तल माथि गर्दै घोडचढी यात्रु खोज्ने, होटल र थर्पुमा बस्ने यात्री खोज्ने केटाकेटीहरू हिड्दा रहेछन्। भनेको खण्डमा झोला पनि लगिदिने गर्दारहेछन्केही पैसा दिएपछि । दुई सानी बहिनीहरूले पनि ल दाई÷अङ्कलहरू जाउँ हाम्रो होटलमा खान बस्न अत्यन्तै राम्रो छ भन्दैतारिफ पनि गरे । कुरा सुन्दै अगाडि बढियो ।

लौरा चढाउने गुम्वा लौरीबिनायक

ठूलो आँगन र बार्दली भएको, ढुङ्गाको गारो भएको, लामो स्थायी होटल देखियो । यताउता हेर्दा सरसफाई पनि राम्रै लाग्यो । गणेशजीले कोठा हेर्दै व्यवस्थापनका बारेमा बुझ्नुभयो । साँझ छपक्कै पर्दै थियो । थकाईको कुरा गरिसाध्य नै थिएन । त्यहिँ खाने बस्ने भईयो । अन्य सबैका प्रस्तावलाई लत्ताईयो । काठको भ¥याङ्बाट निस्कियो । घरको तला पनि काठकै छ र कोठा पनि काठैकाठको छ । छानो मात्र टिनको थियो। खाइयो खाना पनि टन्नै थपीथपी । हात खुट्टा धुन पनि अत्यन्तै धौ धौ लाग्यो । पानी धेरै नै चिसो लाग्यो । खानापछि १।२ गिलास तातो पानी पिइयो । दुई वटा खाटमा ३ जना सुत्ने व्यवस्थासहित १२नं. को कोठा हाम्रो लागि रोकिएको थियो । पसिना र सिमसिम पानीले हाम्रा सबैजसो कपडाहरू भिजेका हुनाले झ्याल ढोकामा झुन्ड्याईयो र सुतियो । हाम्रो कोठाको बेड वा पलङ्ग वा खाट वा चारपाईमा त्यसको साईजभन्दा बढी चौडाई भएका फर्मका विस्तारा रहेछन् । २ वटा फर्म जोडेर ३ जना सुत्दा विस्तारा सरेर बिचमा खाली हुने अवस्था पटक पटक भयो । साना साना ओढ्नेले निर्वाह गरियो । भोलिको लागि सल्लाह गर्दै आफ्नै खालका सोंच विचारहरू प्रकट गरियो । कुण्डमा पुग्नको लागि बाटो कति छ कति ? कसरी जान सकिएला ? आजै त यस्तो हालत भएको छ भन्नेजस्ता कुराको चर्चा परिचर्चा पनि भयो एकापसमा । खुट्टा खुम्च्याउन पनि अत्यन्तै कठिन भएकोथियो । धेरै थकाई लागेपछि निद्रा नलाग्ने पनि भयो । यहाँ हामी ३,९०० मि. को उचाईमा आइपुगेका थियौँ । यस होटलमा अरु पाहुनाहरू पनि प्रसस्तै थिए । खाना खाने कोठामा ठूलो ड्रमभित्र आगोबालेको र वरिपरि मान्छेहरू बसेको ठाउँमा खानापछि हामी पनि सामेल भईयो र सुत्ने कोठामा लागियो । साँझदेखि नै जिउ पुरै दुखिरहेको र टाउको दुखेजस्तो, ज्वरो आएजस्तो, रुघा लागेजस्तो यस्तै यस्तै फरक भैरहेको थियो । यस्तै हो भने त भोलि यात्रा यत्तिमै सिमित हुन के बेर भन्ने पनि नलागेको होईन ।

अर्को बिहान सबेरै हिड्नलई उठ्न सकिएन । अरु मान्छेहरू ४।५ बजेतिर हिड्न शुरु गरेको गाँइगुई कानमा ठोक्किरहेको थियो । हामी उढ्दा साढे ६ बजिसकेको थियो । त्यो होटलबाट अन्तिममा हिड्नेमा हामी मात्रै रहेछौ । यसो झ्यालबाटै बाहिर हेरियो । कोठाभित्र गणेशजी र बाहिर पारीपट्टी गणेश हिमाल र लाङ्टाङ् हिमालको मनोरम शुभप्रभातको लालीमय दृष्य देखियो । होटलको आँगनको डिलमा पुगेर तिनैहिमाल र अन्य दृश्यलाई पृष्ठभूमिमा राख्दै फोटोहरू आलोपालो खिचियो । बिहानको चिसो सिरेटोले सेक्न थालेको थियो । खुट्टा र जिउ अत्यन्तै दुखाईले लखतरान भइरहेको थियो । अब यहाँबाट हिड्न सकिदैन होला, घोडामा जानु पर्छ भन्ने कुरामा सबै सहमत भई होटलवालासँग घोडाको कुरा गरियो । बुद्व मन्दिरसम्म गएको मुल्य रु. ३,५००। भनियो । मिलाउनका लागि आग्रह गरियो । २,५००। सम्म हुनसक्छ भनियो । यो पनि अझै धेरै भयो । सबै जना १,५००। मा चढिरहेका छन् भनेर हामीले भन्यौ । उनीहरूले त्यतिमा नपाईने बताए । बाहिर एउटा मात्र घोडा देखियो । हामीलाई अझै२ वटा नपुगेकोले मास्थिरतिर पाइएला भन्दै त्यो होटललाई पछि पार्दै अगाडि बढियो । त्यही होटलमा गणेश र मैले झोला छाड्यो भने न्यौपानेले लैजानुभयो । हामीले हार खाएपछि झोला त्यहिँ काउन्टरमै छोडेर अगाडि बढियो ।

लौरीबिनायकको होटलबाट ५० मिटरजति माथितिर जाँदाजाँदै सोही होटलको पछाडिपट्टिबाट एउटा भाईले बोलायो । ‘सरहरू घोडामा जाने हो ? जाने हो भने हाम्ले लग्दिन्छौँ । मिलाएरै पैसा दिनु होला ।’ रकम अलि धेरै नै भएजस्तो लागेर हुन्न पनि भनियो । फेरि करायो ‘पर्खनुस्पर्खनुस्सल्लाह गरेरैदिनुहोला ।’ हुन्छ त नि भनियो । थकाई अत्यन्तै भएकाले त्यहिँनेर हामी उभियौँ । केदारजी भने हिडेरै गईन्छ भन्ने मनस्थितिमा हुनुहुन्थ्यो । त्यही खुला ठाउँमा तामाङ्नी दिदीले चौरी गाईका पछिल्ला २ वटा खुट्टा बाँधेर (न्यानेर) दुध दुहँुदै थिइन्। अलि पर अरु ३।४ जना मान्छेले पनि त्यसैगरी दुहुदै थिए । चौरी गाइहरूकै नजिकमा बाँधेका दुईवटा घोडालाई अघि कराउने भाईले ल्याउन भन्यो र आफुले एउटा डो¥याउँदै हामी सामु ल्याईपु¥यायो । हाम्रा ज्यानको तौल अनुमान गरेर कुन घोडामा को चढ्ने भनेर उसैले छनोट ग¥यो। त्यो भाई १२।१३ वर्षभन्दा बढी उमेरको थिएन । हाम्रा लौराहरू उसले समायो र बाईकमा चढेझैँ गरी घोडा चढ्न भन्यो । लगाम एकछिन आफैले डो¥यायो । प्रत्येक घोडामा एउटा एउटा केटाहरू थिए । एकछिनपछि लगाम पनि हामीलाई नै दिए समाउने तरिकासमेत बताएर । आफ्ना मोबाइलहरूबाट फोटो खिच्नका लागि तिनै भाईहरूलाई २।३ पटक अह्राइयो । १०।१५ मिटर हिडेपछि अर्को एउटा थर्पु आयो । त्यसैको अघिल्तिर स–साना ढुङगाहरूको गुम्बा (मन्दिर) जस्तै थियो । त्यसको वरपर प्रसस्तै लौराहरू ठाडो पारी राखिएको देखियो । यसैमा सबै यात्रुले लौरो चढाउने चलन छ र लौरो चढाउन नसकेमा पैसाको भेटी चढाए पनि हुन्छ भनेर ती केटाहरूले भनेपछि हामीले १०।२० रुपैया पैसा चढाउने काम पनि गरियो। फेरी फोटो खिचाउँन पनि लगाइयो ।

लौरीविनायकदेखि २ सय मिटरमा बाटोमै ढुङ्गाको अग्लो स्थान गुम्बाजस्तै बनाएर लौरो चढाउने ठाउँ बनाएका रहेछन् । त्यहाँ थुप्रै लौराहरू ठाडो पारिएको देखिन्थ्यो । यसरी लौराहरू चढाउने भएकाले कतै लौरीविनायक भनिएको होला कि भन्ने पनि भयो । यहाँ लौरा चढाउनुको अर्थलाई केलाउँदा गोसाईकुण्ड पुग्नलाई अब बाटो सजिलो छ । लौरीको त्यति जरुरी पर्दैन भन्ने पनि हुन सक्छ तर यथार्थमा त्यस्तो देखिएन । यहाँबाट बुद्व मन्दिर पुग्न नै करिब १ घण्टा लाग्छ । त्यहाँदेखि कुण्डसम्म कसरी पुग्ने ? तेर्छो अनि भिरको बाटो छ, त्यसैमा अथाह थकाई थपिएकै छ । उच्च लेकमा हिड्ने बानी नभएकाले लौरोविना हिड्न त अत्यन्तै गाह्रो पर्दछ । अर्को तर्कमा स्थान नाम अनुसार लौरीविनायक र त्यसको महत्त्वलाई झल्काउँन पनि तेसो गरिएको होला भन्ने अनुमान गर्न सकिन्छ ।

त्यहाँबाट अगाडि बढ्दै उकालो गईयो । खुल्खुले डाँडा र साना बुट्यान मात्र थिए जताततै। वरपरको वातावरणमा आफुलाई यसरी पाउँदा आएका अनेकन जिज्ञासाहरू तिनै केटाहरूलाई सोध्ने गरियो । उनीहरूले पनि आफुले जानेका कुरा बताउदै थिए । कुराकै सिलसिलामा घोडा चढेको कुराहरू पनि गर्दैथे । थप पैसाको लागि मेसो मिलाउदै थिए । गोसाईकुण्डसम्म पु¥याइदिन्छौ पनि भन्थे । हामी भने त्यही बुद्व मन्दिरसम्म मात्र जाने हो भनिरहेका थियौँ । घोडामा सबार हुँदादेखि नै लेक लाग्छ भनेर टिमुर र लसुनका केसराहरू मुखमा चपाउँदै चपाउँदै यात्रा गरिरहेका थियौ । लगभग पौने घण्टाजतिमा बुद्व मन्दिर भन्ने स्थानसम्म तिनीहरूले घोडा ल्याइपु¥याए । घोडाबाट झरेपछि जनहि रु. १,५००।– दियौँ । दानापानीका लागि छुट्टै पैसा माग्दै थिए तर हामीले शुरुमैफिक्स कुरा गरेर आएको भनी दिएनौँ ।

बुद्ध मन्दिर

त्यहाँ १०।१५ वटा थर्पुहरू गुजुमुज्ज रहेका थिए । केही माथिपट्टिको थर्पुमा पुगेर टिमुरसहितको चाउचाउको सुप बनाउन लगाएर खाई तेरपाए लाग्यौ । मूख्य उकालोको भाग यहीसम्म मात्र रहेछ । यहाँबाट तेर्सैतेर्साे करिब १ घण्टाको अन्तरालमा गोसाईकुण्डमा पुगियो । बुद्व मन्दिर ४,०९७ मिटरको उचाईमा रहेको छ भने अब मूख्य कुण्डमा पुग्न ३०० मिटरको उचाई र डेढ घण्टाको समयमा पुगिने कुरा हामीलाई जानकारी छदैथियो । विस्तारै विस्तारै हिड्न थालियो । भिरको काखमा कतै पहराहरूमा अत्यन्तै मेहेनत गरेर गोरेटो बाटो बनाएको पाईयो । कतै काठका, बासका र फलामका समेत बारहरू (रेलिङ्) बनाएको भेटियो । धेरै तलपट्टि सानो सानो आकारमा त्रिशुली बहेको देखिन्थ्यो ।

यात्राको मूख्य गन्तव्य

गोसाइकुण्ड हेलिकप्टर हुइकाउँदै सवार भएका थुप्रै दृष्यहरू देख्न पाइन्थ्यो । भिरको बाटोमाथि र तलपट्टि घोडाहरू किर्लिङ्किर्लिङ् गर्दै चरिरहेको पनि देखिन्थ्यो । गणेश मन्दिर, भ्यु प्वाइन्ट हुँदै अगाडि बढ्दा त्रिशुलीको प्रवाहमा बनेका सरस्वतीकुण्ड र भैरवकुण्डसमेत देखियो र फोटो पनि खिचियो । गोसाईकुण्डको छेउमा ३।४ वटा हेलिहरू पार्किङ् गरी राखेको देखियो । फुल, प्रसाद, चिया, नास्ता आदिका प्रसस्तै पसलहरू देखिए । केही ५।७ वटा स्थायी घरहरू र वरबाटै गोसाईकुण्ड देखियो । बिहानको सवा ९ बजेतिर लामो प्रतिक्षाको घडी अन्त्य भई गन्तब्य स्थल फेला प¥यो । एकछिन उभिएरै हेरियो । लेक लागेको होकि जस्तो भएको थियो । एउटा सानो होटलमा कालो चिया सबैले पियौँ र कुण्डतर्फ अगाडि बढियो । फुल प्रसादको पसलबाट १।१ सेट पुजा सामग्रीको दुना किनेर कुण्डको छेउमा पुगियो । गणेशजी म त नुहाउन सक्दिन भन्दै माथिल्लो डिलमै बस्नु भयो । केदारजी नुहाउने भनेर सबै कपडा खोल्नतिर लाग्नुभयो । म भने पञ्चस्नान गर्ने तयारीमा लागे । ट्राउजर घुडाँमाथि सार्दै माथिको सेन्डो पनि खोलियो र कुण्डको केही परसम्म पसियो । टाउकोर शरीर हातैको अञ्जुलीले नुहाउने काम गरियो । बढो आन्नद आयो चिसो भए पनि । सोचेजस्तो चिसो लागेन । नुहाएपछि झन्छुट्टै खालको आनन्द आयो । म कहाँ छु भन्ने पनि लाग्यो । अहिलेसम्मकोभोक, तिर्खा, थकाई सबै चट् भएझंै लाग्यो । पवित्र गोसाईकुण्डमा नुहाउने काम भ्याएपछि पुजा सामग्रीले पुजा अर्चना गर्दै कुण्डप्रति शरण परियो, धुपवत्ति बालियो । फुल चढाईयो । नजिकै रहेको शिव पिठ, मन्दिरमा पनि दर्शन गरियो । त्यसपछि बायाँपट्टिको तिरैतिर १०० मिटर जति अगाडि त्रिशुलधाराको दर्शनका लागि गईयो । भगवान शिवले त्रिशुल प्रहार गरी निकालेको स्थान भनिन्थ्यो त्यसलाई । त्यहीँस्थानमा पुगेर त्रिशुल, नरिवल तथा फुल प्रसाद चढाई र ढोग गरि फोटो खिच्दै फर्कनेकाम गरियो । ‘मलाई अली अप्ठेरो भयो, लेक लागेजस्तो भयो’ भन्दै हुनुहुन्थ्योगणेशले। शिव मन्दिर नजिकै आएपछि केदार र गणेश अगाडि लाग्नु भयो भने मैले एउटा माला किन्न थाले । माथि भ्यूप्वाइन्टमा आएर पछि फर्केर गोसाईकुण्डलाई आँखा र मनभरि भर्दै गए र आफ्नो बाटो लागेँ । ठूला दानासहितको लामो रुद्राक्षको माला पनि भिरेर फर्किए । यति बेला साढे १० बजेको थियो । अलि अघि तलबाट कुहिरो निस्कन थाल्यो । हेलिकप्टरहरू पनि हतार हतार गर्दै उड्न थाले । जति हामी अगाडि बढ्दै गयौ, त्यति कुहिरोले छपक्कै पार्दै गयो । वारिपारिका दृश्यहरू हेर्नलाई बञ्चित भईयो । अगाडिकोबाटो मात्रै देखियो । अन्य यात्रुहरू आउँदै पनि हुनुहुन्थ्यो ।

गोसाईकुण्डको थप परिचय र महत्त्व

गोसाईकुण्ड गा.पा. वडा नं. ५ मा पर्ने धार्मिक एवम् पर्यटकीय हिसाबले सुन्दर र महत्त्वपूर्ण ताल हो । समुन्द्र सतहबाट १४,७७० फीट अर्थात ४,३८० मिटरको उचाईमा छ भने १३.५ हेक्टर क्षेत्रमा यो कुण्ड फैलिएको छ । यस कुण्ड वरपर १,०३० हेक्टर क्षेत्रमा १०८ वटा भन्दा बढी अन्य कुण्डहरूमध्ये सूर्यकुण्ड, भैरवकुण्ड, नौकुण्ड, आमाकुण्ड, सरस्वतिकुण्ड, रक्तकुण्ड आदि मुख्य कुण्डहरू हुन्। २००७ सेप्टेम्बर २९ मा सिमसार क्षेत्रमा सूचिकृत भइसकेको छ । हिन्दुहरू तथा तागाधारीहरूका लागि अझ महत्त्वपूर्ण स्थान हो । ‘गो’ भनेको पृथ्वी र ‘साईको’ अर्थ मालिक हो । तामाङ् भाषामा पौराणिक कालमा समुन्द्र मन्थन गर्दा निस्केको कालकुट विष सेवनको डाँहा शान्त पार्न भगवान शिवले यो दहको सिर्जना गरेको हुनाले यसलाई निलकण्ठ दह पनि भनिन्छ । गौरी पार्वतीले शिवजीलाई पाउनको लागि यसै स्थानमा तपस्या गरेकी थिइन्। यसै कुण्डको एउटा भित्तामा शिवजीले त्रिशुल प्रहार गरी पानी निकाले र सोही पानी जम्मा भई गोसाईकुण्ड बन्यो । त्यही कुण्डमा शिव भगवानले डुबुल्की पारेर विषको डाँहालाई कम गर्दै गर्दै गए । अहिले पनि उक्त स्थानबाट ३ वटा ठूलाठूला धाराहरू बगिरहेका छन्। सूर्योदयको समयमा त्रिशुलधारा निस्केको स्थानबाट भक्तिपूर्वक नजर लगाई हेर्दा भगवान श्री महादेव शयन गरेको अवस्थामा देखिन्छ भन्ने विश्वास रहिआएको छ । धर्म पर्वतबाट निस्केकी धर्मधारा र त्रिशुलबाट निकालिएकी हुनाले त्रिशुली भनिएको हो भन्ने कुरा रहेको छ ।

फर्कदाको फरकपना

जेनतेन बुद्व मन्दिर आएर एउटा थर्पुमा छिरियो । खानाको प्रबन्धका बारेमा सोधियो । होटेलको तर्फबाट तयार पारिदिने कुरा भयो । शुरुमा टिमुर र लसुनसहितको सुप खानेकुरा भयो । बाहिर सिमसिम पानी पर्न थालेको थियो । लोकल च्याउ बनाउन पनि भनियो । भात, दाल र च्याउको तरकारी खाएपछि फेरि केहिबेर आराम गरियो। कुराकानी गर्दै तल झर्न थालियो छाता ओढेर । गणेशलाई अप्ठेरोको महसुस केही कम भइरहेको थियो । १ घण्टाभन्दा कम समयमै लौरीविनायकमा आइयो र आफ्ना झोलाहरू लिएर ओरालो झरियो । थकानको मात्रा बढ्दै गए पनि हिडाईको रफ्तार ओरालोमा त्यसै पनि बढ्दोरहेछ । खुट्टाका औलाहरू जुत्तामा कसिदै गएपछि झर्नलाई अलि गाह्रो पर्दै थियो । चोलाङ्पाटी नजिकैको खाजा पसलमा चौरी गाईको दुध पिइयो । चमर लैजाने कुरा गर्दा केहि महङ्गो महसुस गरी खरिद गरिएन र अगाडि बढ्दै गइयो । चन्दनबारीमा आइपुग्दा धामी झाँक्रीको समुह गीत र नाँचसहित माथी जाँदै थियो । प्रत्येक मेलामा यस्ता नाँचहरू मूख्य गाउँबाट लैजानै पर्ने परम्परा पनि रहेछ । हिमाली भेगमा धामी झाक्रीको ठूलो महत्त्व मानिएको पाइन्छ । त्यहीनेर रहेको चिज उद्योगमा थोरै थोरै चिज पनि खरिद गरि धिम्सातर्फ झरियो । साँझको ५।६ बज्नै आँटेको थियो । गणेशको भनाई यतैतर्फ बास बसौँ भन्ने थियो भने हाम्रो भनाई ७ बजेसम्म हिडौँ भन्ने रह्यो । यसै गर्दा गर्दै धिम्सा काटियो र हिजो आएको भन्दा फरक बाटो धुञ्चे हुँदै जाने भनेर देउरालीतर्फको ओरालो लागियो । धिम्साबाट घट्टेखोलासम्म अत्यन्तै बाटो अफ्ठ्यारो, साँघुरो र ठाडै, नाके डाँडोजस्तो ओरालो रहेछ ।

ठाडै ओरालीमा देउराली

देउरालीमा आइपुग्दा मान्छेको निकै चहलपहल देखियो । बास बस्ने बेला पनि भइसकेकोले होला होटल र थर्पुहरू पनि अत्यन्तै खचाखच भएका थिए । जे जेस्तो भए पनि मैले यहीँ बसौ भनेँ तर तलपट्टि अरु थर्पुहरू हेर्दै जाउ भनेपछि झर्न थालियो । साँझ झन्छिप्पिदै गयो । उकालो चढ्ने यात्रुहरूको पनि भिडभाड नै थियो । एउटा टिनको ठूलो र लामो छानो भएकोहोटल देखेर त्यहि बस्नु पर्छ भन्दै भित्र पसियो । होटलका मान्छेले हामीलाई माथिल्लो तलामा लगे । काठको तला र टिनको होचो छानो भएकाले पसिना पसिना भइयो । लस्करै सुत्ने मान्छेहरू धेरै थिए । उकुसमुकुस भएपछि म त बाहिर निस्किए । अरु साथीहरू पनि भिड र गर्मी देखेर फर्किए । फेरि अगाडि बढियो । थकाई अत्यन्तै बढ्दै गयो । साँझ पनि निष्पट्ट हँुदै थियो । कोही कोही त धुञ्चे नै पुग्ने हो भन्दै कम्मर कसेर हिडिरहेका थिए । भोक प्यास पनि थपिदै गयो । टर्च लाइट र मोबाईल लाइट पनि बाल्दै हिडियो । धेरै बेरमा फेला परेको अर्को थर्पु हेर्दा खचाखच भएकोले बस्न मन लागेन । फ्रुटी मागेर खाइयो । फिर्ता गर्ने पैसा अपुग भएपछि फ्रुटी नै मागियो, त्यो मेरो भागमा प¥यो । पहिलेको र अहिलेको फरक ब्राण्डको फ्रुटी थियो । खादा फरक स्वाद हो कि जस्तो पनि नलागेको होइन । केहिबेरपछि पेट गडबडी भई अलि अप्ठेरो हुँदै गयो । बल्लतल्ल हिड्ने काम गरियो । भिरालो डाँडैमा अर्को थर्पु फेला प¥यो । त्यही बस्ने निधो गरियो । बाहिर सिमसिम पानी परिरहेको थियो । पेट कटक्क काटेपछि थर्पुभन्दा केही तलपट्टी प्लाष्टिकले छाएको भए पनि चुहिरहको र वरिपरि स्याउलाले बारेर अस्थायी ट्वाइलेट बनाइएको ठाउँमा गएँ । भिरालो काल्नामा तलबाट रुखका खाबा गाडेर एउटा प्वाल राखेर बनाइएको थियो । जनतन निर्वाह गरियो । सुत्ने ठाउँ भिरालो थियो । अर्को बिहान उठ्दा २।३ हात पर सरिएछ । पसिनै पसिना भएका कपडासँगै झोलाकोसिरानी राखेर सुतिएको थियो । धेरै मान्छेहरू कल्याङ्मल्याङ्गर्नाले चाहेजति खासै निद्रा लागेन । जङ्गलको बिचमा, वर्षातको समयमा, भिरालो जमिनमा बास बसेकोले केही कसो होला कि भन्ने पनि भयो ।

सुत्ने बेलामा राखेको स्थानमा बिहान उठेर हेर्दा आफ्नो लौरो पनि फेला पर्न सकेन । पानी फिरफिर परेकै अवस्था भए पनि ओरालो लागियो घट्टेखोला किनार पुग्नुभन्दा माथीपट्टी पहिरो गएको स्थानमा बाटो धेरै नै अप्ठेरो गरी बनाइएको रहेछ । पहरामा खोला ठोक्किएको स्थानका सिमेन्टको पर्खाल लगाएर बाटो बनाइएको थियो । त्यो खोला त्यही गोसाईकुण्डबाट बगेरै आएको त्रिशुली खोला हो । त्यहीँनेर पल्लो पाखाबाट निर्मल र कञ्चन छहराहरू पनि झरिरहेका थिए । त्यो दृष्य र स्थानलाई हामीले मात्र होइन अरु धेरैले पनि मोवाइलमा कैद गरिरहेका थिए ।

घट्टेखोला

सुतेको स्थानबाट करिव १ घण्टापछि घट्टेखोला मन्दिरमा आइयो । त्यहाँ हातमुख धोइवरी चिया र खाजा खाने काम गरियो र अगाडि बढियो । मिनि गोसाईकुण्ड हुँदै धुञ्चेतर्फ लागियो । हाम्रो गन्तव्य टिमुरेतर्फको भएकोले जेनतेन कर्मथलोतिर लागियो । यसरी ३ जनाको ३ दिनको यात्रा टुङ्गियो भने १ सातासम्म थकाई रहिरह्यो । भ¥याङ्ग चढ्न र ओर्लन अत्यन्तै मुस्किल भयो । जे जस्तो र जे सुकै भए पनि सकारात्मक खालको सदासदा अविष्मरणीय बन्यो । सधै सम्झनायोग्य भयो । ज्यानमा थकाई भए पनि मन प्रफुल्लित र आनन्दित भयो । सुवर्ण अवसरको सदुपयोग गरियो । अहिलेसम्मकै भौगोलिक उचाईमा पुगियो । त्रिपक्षीय सम्बन्ध प्रगाढ बन्यो ।

देखिएका विषयमा सुधार गर्नु पर्ने पक्षहरू

जिल्ला सदरमुकाम धुञ्चेबाट गोसाइकुण्डसम्म पुग्नका लागि युवालाई २ दिन र वृद्धवृद्धालाई ३ दिन लाग्ने हुनाले यातायातको व्यवस्थालाई सहज बनाउनु पर्ने देखिन्छ । मोटर बाटो निर्माणका लागि भौगोलिक हिसाबले त्यति कठिन नभएकाले प्रत्येक वर्ष खण्ड खण्ड गर्दै भए पनि कम्तिमा लौरीविनायकसम्म मोटरबाटो लैजाने हो भने यस स्थानको व्यापकता अझ बढेर जाने देखिन्छ । त्यसैगरी लौरीविनायकदेखि बुद्ध मन्दिरसम्मको पैदल मार्ग त्यती राम्रो छैन । यसलाई थप सुधार गर्नु पर्दछ । अनि बुद्ध मन्दिरदेखि कुण्डसम्मको बाटोलाई केही फराकिलो र सुरक्षित खालको बनाउनु जरुरी देखिन्छ । यहाँ जाँदा लेक लाग्न सक्ने हुनाले यसको सावधानी अपनाउनु पर्दछ । त्यसो नगरेका ३ जना तिर्थ यात्रुहरूलेयसै वर्ष ज्यान गुमाएका थिए । समय सापेक्ष ढङ्गबाट यात्रुहरूको सहजताका लागि अत्यावश्यक सेवा सुविधाहरूमा बढोत्तरी गरिनु पर्दछ । मोटर बाटो बनाउँदा घोडचढी व्यवशाय कमजोर हुन्छ भने घोडा बेचेर गाडीमार्फत सेवा दिनु प¥यो । थर्पु व्यवशायलाई व्यवस्थित र एकीकृत गरी लौरीविनायकदेखि माथी राख्ने व्यवस्था मिलाउनु प¥यो । कुण्ड क्षेत्रमा स्नान, तर्पन, ध्यान, दर्शन, पुजा अर्चना, अवलोकन आदिका लागि उपयुक्त स्थलको निर्माण तथा प्रयोगको व्यवस्था मिलाउनु पर्ने देखिन्छ ।

प्रकाशन मिति :२०७७ साउन २४
लेखक : विष्णु घर्ती ‘भनभनेली’ मालारानी गाउँपालीका अर्घाखाँचीका प्रमुख प्रशासकिय अधिकृत हुनुहुन्छ ।
gharti.bg@gmail.com

सुभाष ज्ञवाली र निरु आचार्यको मौलिक तीज गीतले छोटो समयमै चर्चा बटुल्दै।

सन्धिखर्क एफएम साउन १३ –

यतिबेला विभिन्न किसिमका तीज गीतहरु बजारमा आएका छन्। तीज पर्वको पनि छुट्टै महत्त्व रहेकोे छ। तीज गीतको विकास हाम्रो गाउँ ठाउँबाट भएको पाइन्छ। त्यसैले तीज गीतहरु पनि हाम्रै गाउँ ठाउँ अनुसारको हुनु पर्दछ। अहिले तीज गीत भनेर बजारमा आएका कतिपय गीतहरुले तीजको झल्को दिन सक्दैनन्। तर पनि निरु आचार्य र अभिनव चौहान गाएको तीज गीतमा पुरै मौलिकता पाउन सकिन्छ ।

सुभाष ज्ञवाली र निरु आचार्यले बजारमा लिएको तीज गीतमा अभिनव चौहान र निरु आचार्यको आवाज रहेकोे छ भने शब्द आफै अभिनवले सिर्जना गरेका हुन्। त्यसैगरी निरु आचार्यको परिकल्पनामा तयार भएको उक्त गीतमा कृष्ण लामिछानेले संगीत र एरेन्ज गरेका छन। अभिनव, सलिना र प्रीजमले अभिनय गरेको गीतमा सुमन सागर जङ्ग केसिले निर्देशन गरेका हुन् । गोकुल अधिकारीको छायांकन , सुरेश राउतले सम्पादन गरेको गीत मंगलम रेकर्डिङ्ग स्टुडियोमा रेकर्ड भएर सम्झना लामिछाने मगरको आधिकारिक युटुब च्यानलमा आमाले किन्दिएको पछ्यौरी मौलिक तीज गीत बजारमा छ।

कविता : सहज विचार सरल जीवन

पिताम्बर बन्जाडे अर्घाखाँची


सुक्दैन धर्तीको मूल,रोकिन्न नदीको जल ।
झटारो जति नै हान, वृक्ष दिन्छ मिठा फल ।।

झर्छ आँशु झर्न देऊ, पीडा व्यथा बगाउनू ।
कम्जोरी हैन मान्छेको, दु:खदर्द विसाउनू ।।

अरुको दु:खमा रम्ने, कोही नै छ यदि भने ।
पछुतोमा पीडा भोग्छ, पर्खनु छ केही दिन ।।

घामजून एक साथ, मिल्दैनन् कहिले पनि ।
तै पनि एक अर्कोमा, आस्था छ जहिले पनि ।।

रात सधै रहिरन्न, उज्यालो पनि आउछ ।
तुषारोमा शिख्रो रुख, वसन्तमा पलाउँछ ।।

मौकाको गुन मान्छेको, विर्सनै पो को सक्छ र !
वागमा रोपेको फूल, नफुलेको कहाँ छ र !

म मात्र शुध्द हूँ भन्ने, अहंभाव हटे पछि ।
वैरी पनि मित्र बन्छ, माफी दिन सकेपछि ।।

प्रतिशोध राख्नेहरू, कति तड्पिएरै मरे ।
दयाभाव राख्नेहरू, सुख सन्तोषले तरे ।।

सहजै खुल्न द्यौ हाँसो, हाँसो मै फुल्छ कोमल ।
सधै मैला पखालेरै, शुध्द हुन्छ गंगा जल ।।

बनावटी भावभंगी, अठ्याइ किल्किले पनि ।
धन मान रुपसंग,न तौल अमुल्य जीवन ।

चिन्नेले पाउँछ मोती, बगर्को ढुंगाना पनि ।
नचिन्नेले मिल्क्याउँछ, कसिंगरमा हिरा पनि ।।
अस्तु:

२०७७ साउन ९

आदिकवि भानुभक्त आचार्यको जन्मजयन्ती मनाइँदै

असार २९,काठमाण्डाै – आदिकवि भानुभक्त आचार्यको २०७ औं जन्मजयन्ती आज मनाइँदैछ । १८७१ साल असार २९ गते तनहुँको चुँदी रम्घामा जन्मिएका भानुभक्तले ‘अध्यात्म रामायण’को भावानुवाद गरी नेपाली समाजमा मौलिक नेपाली भाषा, साहित्य, धर्म, दर्शन र राष्ट्रियताको विजारोपण गरेको मानिन्छ ।

उहाँले नेपाली भाषामा अनुवाद गरेको रामायणका श्लोक आज पनि उत्तिकै लोकप्रिय छन् । उहाँको प्रश्नोत्तर, भक्तमाला, वधूशिक्षा, रामगीता, तथा धेरै फुटकर लगायत कृति प्रकाशित छन् । समाजमा कीर्ति राख्न घाँस काटेर कुवा खन्ने घाँसी भानुभक्त आचार्यका लागि सबैभन्दा ठूलो प्रेरणा रहेको मानिन्छ ।

जन्मजयन्तीको अवसरमा आज विभिन्न कार्यक्रम हुँदैछन् । भानुभक्तको जन्मजयन्ती भारतको दार्जिलिङ, सिक्किम लगायत नेपाली भाषाभाषी रहेको ठाउँमा पनि मनाइन्छ । भानुजयन्तीको अवसरमा तनहुँको भानु नगरपालिकाले आज सार्वजनिक बिदा दिएको छ ।